Die momenten van onzekerheid, in hoeverre ervaar je dat als iets goeds of slechts? Ik zit soms in mijn hoofd te malen, na te denken over wat ik eigenlijk nog niet weet of kan. Als ik in zo’n twijfelgeval terechtkom, probeer ik het te compenseren met de dingen die ik wel ken en begrijp. Rekenen vind ik een nachtmerrie, maar ik weet hoe ik in woorden mijn verhaal kan delen. Ik begrijp geen natuurkundige formules, maar ik heb altijd nog geschiedenis als een van mijn sterkste kanten. Ik kan niet autorijden, maar piano spelen en dansen zijn ook allebei een kunst. Te veel onzekerheid en weinig vertrouwen doen niet veel goeds aan het zelfbeeld en het is dan gewoon fijn, denk ik ook wel goed, om je sterke punten te kunnen benoemen en zien. Twijfel hoeft echter niet altijd ondermijnend te zijn. Ik las laatst een artikel, en heb het hoogst waarschijnlijk een keertje bij een levensbeschouwing les voorbij zien komen, over dat twijfel ook een tegenovergesteld effect kan hebben. 

Ooit gehoord van de uitspraak “Ik denk, dus ik ben”? De 17e-eeuwse Nederlandse filosoof René Descartes was een grote voorstander van het rationeel denken, met het verstand dus, en dat ware kennis begint bij de twijfel over wat we geloven en waarnemen. Juist op die manier kunnen we erachter komen dat er niets te twijfelen valt aan bepaalde verschijnselen.¹ Oftewel: twijfel en onzekerheid zijn de sleutel tot nieuwe inzichten die gebaseerd zijn op waarheden. Ook in het bestsellerboek van psycholoog Adam Grant wordt gesteld dat het goed is om vraagtekens te zetten bij je eigen overtuigingen en ideeën, om ze op de proef te stellen, uit te dagen en te heroverwegen; Grant noemt dit rethinking. Hij stelt dat men meer in het brein van een wetenschapper moet zitten, zodat we nieuwsgierig blijven en onszelf niet te veel overschatten. Als mensen namelijk blind zijn voor hun eigen incompetentie, een gebrek aan bepaalde vaardigheden, zullen ze meer moeite krijgen met logisch redeneren en grammatica en bezitten ze minder emotionele intelligentie. Kennis wordt niet weerlegd, genuanceerd, aangepast of uitgebreid, wat je wereldvisie nogal beperkt. Bescheidenheid houdt dit tegen, maar duidt niet direct op een gebrek aan zelfvertrouwen. Omdat je je bewust bent van je tekortkomingen, verwonder je over hoe weinig je nog weet of beheerst, maar kan je daar wel mee omgaan. Je zoekt naar andere perspectieven en afwijkende opinies om meer te leren, waardoor je cognitieve ontwikkelingen doormaakt, het inlevingsvermogen vergroot, meer respect krijgt voor anderen en bovendien nauwkeuriger en effectiever te werk gaat.²

Ik merk vaak bij mezelf dat ik mij in meerdere perspectieven en situaties probeer te plaatsen om opvattingen van anderen te begrijpen. Wanneer conflicten ontstaan door meningsverschillen, bedenk ik waarom het zo gelopen is, wat de achterliggende redenen zijn geweest van bepaalde reacties en handelingen. Door empathie te hebben is het voor mij makkelijker om de wereld en de meeste mensen om me heen te begrijpen. Het maakt situaties soms overzichtelijker, of juist gecompliceerder; het is dan net of ik een boek lees. Je zit in het hoofd van een personage, analyseert de gedachten en kan je op die manier helemaal inleven in een persoon, verklaren waarom hij zegt wat hij aan het vertellen is. Ik vind dat fascinerend. Maar uiteraard is het voor velen moeilijk hun onzekerheden op te brengen. Ik voel me ook een beetje stom als ik twijfel aan mijn eigen opvattingen of iets niet weet. Al vanaf groep 1 van de basisschool had ik er moeite mee om regelmatig om hulp te vragen als ik bepaalde opdrachten, vooral die verdomde rekensommen, niet snapte. Ik wilde het gewoon kunnen, gewoon zelf kunnen begrijpen en doen zonder andermans inbreng. Maar ik moet zeggen, het is moeilijk mensen ergens van te overtuigen als je intuïtief aanvoelt dat het niet helemaal juist is. Dat bleek al uit mijn niet zo positieve cijfers voor rekentoetsen. Daarom is het eigenlijk goed om te durven twijfelen en te vragen. Als personen laten zien dat ze ergens niet zeker over zijn, kunnen ze wellicht van elkaar leren, argumenten versterken en handige strategieën overnemen. Twijfel hoeft dus niet per se een zwakte te zijn, maar kan ook dienen als kracht en stimulant om gemotiveerd en leergierig te blijven. Nu ik mij dit wat meer besef, ben ik het aspect van twijfelen niet meer al te negatief gaan beoordelen. Ik zou jezelf en anderen niet te gek maken met vragen over de zin van het leven tot het eindpunt van het universum, maar het is dus helemaal niet raar om onzekerheid te tonen. Het houdt je op dreef en laat ook zien dat je niet zomaar genoegen neemt met iets of dat je het opgeeft. Hierbij dan het motto van de week (deels zelf bedacht, en met een beetje hulp van Chat GPT voor de inbreng van meerdere creatieve ideeën): “Vergeet niet te twijfelen en laat het je vooral scherpen, niet verlammen.’’

¹ Human. (2015). ‘Ik denk, dus ik ben’. https://www.human.nl/speel~WO_NTR_827998~ik-denk-dus-ik-ben-ren%C3%A9-descartes-1596-1650~.html  

² Van der Lelij, O. (2021). ‘Altijd blijven twijfelen’. Psychologie Magazine. https://www.psychologie.nl/artikel/altijd-blijven-twijfelen/