Misschien heb je wel gehoord van de DISC-theorie of het succesvolle literaire werk Omringd door idioten van de Zweedse gedragsdeskundige Thomas Erikson. Dit boek, dat ik zelf ook heb gelezen, beschrijft persoonlijkheden en gedragingen van mensen op basis van de DISC-theorie die stelt dat deze menselijke aspecten in vier categorieën of kleuren kunnen worden ingedeeld. Blijkbaar wordt het niet alleen door individuen zelf, maar ook binnen organisaties en bedrijven gebruikt om de communicatie tussen collega’s, leidinggevenden en klanten te bevorderen. Als je aan de hand van bepaalde gedragingen iemand een kleur kan toewijzen, weet je hoe je bepaalde zaken met diegene moet aanpakken. Maar vanuit de wetenschappelijke visie is er veel kritiek op Erikson’s boek, omdat het stereotyperend en onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd is. Is het dan wel terecht dat we alles aannemen van wat de DISC-theorie beweert?

Ik moet wel zeggen dat ik zeker bepaalde elementen en situaties die Omringd door idioten beschrijft kan herkennen, zowel in mezelf als in bekenden om me heen. Het boek beschrijft vier kleuren, rood, geel, groen en blauw, en hoe deze in dezelfde situaties op uiteenlopende manieren handelen. Een rood persoon is extravert, dominant, direct en doelgericht (voornamelijk de drie d’s). Hij wil op zo efficiënt mogelijke wijze zijn doelen bereiken, is meestal degene die de knoop doorhakt bij beslissingen en kan soms bot of arrogant overkomen door de directheid waarmee hij bepaalde zaken overbrengt. Een geel persoon is extravert, optimistisch, creatief, sociaal en impulsief. Het is vaak iemand die vanuit zichzelf lang aan het woord kan blijven en de leider is in een gesprek, kan goed ‘out of the box’ en innovatief denken, is regelmatig het zonnetje in huis die positief in het leven staat en vindt het lastig om ordelijk te zijn. Groen, dat is waar ik mezelf in kan vinden, is het introverte, stabiele, routine gerichte type dat zekerheid zoekt, conflicten vermijdt, behulpzaam en sociaal, maar ook passief kan zijn, goed is in luisteren en betrouwbaar is in het nakomen van afspraken. De blauwe, introverte persoon, waar ik ook een paar overeenkomsten mee deel, is ordelijk, komt kalm en gereserveerd over, heeft perfectionistische trekken en is 1000% voor kwaliteit boven kwantiteit.¹

Conclusies: Bij rode personen kun je dus het beste assertief en straight-to-the-point zijn, met gele kleuren vooral gezellig en spontaan, in het bijzijn van de groene typen het liefst rustig en niet impulsief, en bij blauwe mensen gestructureerd en zeer nauwkeurig. Maar ja, zo eenvoudig iedereen een kleur toewijzen en precies iemands handelingen kunnen voorspellen, dat gaat niet zomaar. De mens is zoals we allemaal maar al te goed weten een zeer complex en genuanceerd wezen. We hebben tegenwoordig een meer gesplitste identiteit, doordat we met veel verschillende omgevingen, mensen en situaties worden geconfronteerd. De meesten van ons leven niet meer in een gemeenschap met één cultuur, maar komen in aanraking met talloze gebruiken, opvattingen en talen. Ons publieke en persoonlijke leven zijn op deze manier meer van elkaar gescheiden, waardoor sommigen iets andere gedragingen kunnen hebben op school of werk dan thuis. Een dominante leidinggevende die volgens werknemers in de rode categorie valt, kan thuis juist blauwere gedragingen hebben. Of juist iemand die groene trekken toont in het publieke leven, kan een geel persoon zijn in een kleinere, vertrouwde omgeving. 

Volgens wetenschappers is de DISC-theorie te onnauwkeurig en onvoldoende aangetoond om één kleur aan een hele persoonlijkheid te koppelen. Het kan tot onterechte uitsluiting leiden, bijvoorbeeld als organisaties op zoek zijn naar een werknemer met efficiëntie en doelgerichtheid (een rood persoon), terwijl cognitieve kennis van iemand die een minder rood profiel heeft net zo essentieel is. Het kan ervoor zorgen dat mensen worden behandeld naar hun kleurenprofiel zonder dat ze erom vragen, omdat er onjuiste verwachtingen zijn gecreëerd op basis van bepaalde gedragstrekken. Deze kunnen zijn beïnvloed door andere factoren. Iemand kan bijvoorbeeld terughoudender zijn vanwege onzekerheid, perfectionistischer door verwachtingen van anderen of dominanter en directer wanneer er veel stress aanwezig is. Dit kan na een tijd veranderen, als een omgeving bijvoorbeeld meer vertrouwd aanvoelt. Een kleur omschrijft dan niet een persoonlijkheid, maar een soort gedrag in een bepaalde situatie.²

Erikson geeft in zijn werk wel aan dat zijn doel is om meer zelfbewustzijn onder mensen te creëren en dat een persoon veel complexer is dan een kleurenprofiel. De theorie is dus zelfs volgens de auteur niet allesbepalend. Dat beaam ik zelf ook, want, hoewel ik mij vooral herken in groen en blauw, heb ik af en toe ook wat rode of gele trekjes. Dat zegt niet dat ik spijt heb van het lezen van dit boek, want ik heb nieuwe, interessante inzichten opgedaan en het maakt in sommige gevallen bepaald gedrag wat duidelijker en beter te verklaren. Ik ben zelf iemand die niet zo’n grote liefhebber is van veranderingen, omdat ik neig naar stabiliteit, zekerheid en routine. Daarnaast houd ik een trager tempo aan in het voltooien van taken, omdat ik de kwaliteit wil behouden, en moet ik planningen en structuur hebben, dat kan gewoon niet anders. Hoewel ik ook de wetenschappelijke kritiek erken, een persoonlijkheid is nooit helemaal nauwkeurig te meten en dit vier-kleurenprofiel is hier en daar wat eenzijdig, is het oprecht interessant om te lezen hoe je je kunt aanpassen aan bepaalde situaties en op meerdere manieren omgaat met verschillende gedragingen. Wie weet herken je jezelf erin en kom je er eindelijk achter waarom iemand zich gedraagt als een idioot. 

¹ AL. (z.d.). Informatie en uitleg over het DISC-model. https://www.abundantlife.nl/disc/uitleg-disc-model  

² Lijcklama à Nijeholt, J. (2024). Veel bedrijven gebruiken al jaren het boek ‘Omringd door idioten’. Is dat terecht? NRC. https://www.nrc.nl/nieuws/2024/12/27/veel-bedrijven-gebruiken-al-jaren-het-boek-omringd-door-idioten-is-dat-terecht-a4877885