Een goede oefening voor mijn schrijfopdracht voor Nederlands, maar tegelijkertijd toch ook wel een interessant en controversieel onderwerp waar ik wat dieper in wilde duiken: de opbloeiende mentaliteit van inspanningen voor het minimaal benodigde resultaat en genoegen nemen met lage voldoendes. Het aantal jongeren met mentale klachten door burn-outs, prestatiedruk, perfectionisme en stress is de afgelopen twee decennia verdrievoudigd. Ze hebben het gevoel verstrikt te raken in deze huidige, meritocratische samenleving waarin ‘presteren’, ‘competitie’ en ‘ambitie’ voorop staan. Om de keerzijde van het ideale succesbeeld te belichten, zijn er steeds meer campagnes op scholen die de nadruk leggen op ‘mentale gezondheid’ en wordt de speciale cum laude onderscheiding op steeds meer universiteiten afgeschaft. Tegelijkertijd zijn er ook tegenstanders die dit zien als een weerstand tegen de ‘uitblinkers’ die juist nodig zijn in de samenleving en waar we profijt van kunnen hebben. Is een zesjescultuur dan wel op zijn plaats?

Dat het onderwijs van tegenwoordig meer een cijferfabriek is geworden dan een plek om werkelijk iets te leren is niet iets waar ik het mee oneens ben. Gezien iedere middelbare scholier in het schooljaar van 2022-2023 al gemiddeld zo’n 102 toetsen moest maken¹ en veel jongeren alleen het doel hebben om een kwalificatie te halen waarmee je (EINDELIJK) van al die saaie vakken en docenten af bent, dan weet je dat er iets niet helemaal in de haak is. School wordt gezien als een belemmering van het geluk en de veroorzaker van onzekere en eenzame gevoelens. Iedereen is zo gefocust op het behalen van resultaten dat leren steeds moeizamer en langer verloopt. Het neemt zodanig alle vrije tijd in dat het leven alleen maar om school en cijfers lijkt te gaan en je die onrustige gedachten in je hoofd maar niet kwijt raakt. De remedie tegen deze kwestie? In ieder geval niet die mentale gezondheid lessen waar leerlingen vaak weinig aan hebben. Het lijkt erop dat steeds meer universiteiten besluiten of overwegen om af te willen van de cum laude (‘met lof’), vooral in de artsenopleidingen², voor de 10% uitmuntende studenten die deze onderscheiding behalen. Bij de Vrije Universiteit worden er zelfs helemaal geen cijfers meer gegeven bij masteropleidingen. Zo willen scholen het risico op burn-outs verminderen en de leermotivatie omhoog halen. Maar aan de overkant hoor je dan: “Wat is er mis met het waarderen van excellentie? We schaffen medailles in topsport toch ook niet af?”³

Uitblinkers zijn nodig in de maatschappij en hebben het recht om gezien te worden. Ook weer een standpunt waar ik het niet mee oneens ben. Want wat moeten we zonder genieën op deze aardbol, zonder al die fantastische en unieke verhalen, ontdekkingen en optredens? En om die te behouden kunnen we niet allemaal maar genoegen hebben met matige prestaties. Daarnaast zouden we jongeren juist moeten stimuleren om te excelleren, om te laten zien dat ze wat in huis hebben.⁴ Door zich cognitief te ontwikkelen hebben ze minder moeite met leren en zal de leermotivatie worden opgekrikt. Ten slotte blijken mensen zelf te hoge verwachtingen hebben, waardoor prestatiedruk vaker vanuit een student zelf (35 procent) komt dan door andermans verwachtingen (23 procent); dit is ook enigszins te zien onder meisjes tussen 12 en 16 jaar (35 procent ten opzichte van 34 procent) en jongens tussen 12 en 16 jaar (25 procent ten opzichte van 21 procent) uit studies in 2023.⁵ Zijn afschaffingen van extra certificaten dan wel de oplossing? Juiste verwachtingen creëren en leerlingen niet afschermen voor uitdagingen zou volgens critici dan een beter alternatief zijn om zowel de stress te doen afnemen als uitblinkers een kans te geven. 

Een ‘ja’ of ‘nee’-antwoord is moeilijk te geven op de vraag of een zesjescultuur nou zo effectief en doelgericht is. Mijn eigen visie is dat de focus meer op het leren dan op eindcijfers moet liggen, zodat we ons intellectueel kunnen en willen blijven ontwikkelen, en dat de nadruk ook moet liggen op samenwerking, maar dat de uitdaging er wel in moet blijven. Als we net als op basisscholen met het vereenvoudigen van leesteksten en schrappen van allerlei wereldoriëntatiekennis het cognitieve denkvermogen en de discipline naar beneden halen, functioneert de samenleving niet. Er zullen dan keer op keer minder hoge eisen moeten worden gesteld, omdat er niet genoeg vaardigheden zijn ontwikkeld om aan die standaarden te voldoen. En alsof leren dan ook echt leuker wordt; ik denk dat we dan net zo goed de cum laude kunnen behouden. 

¹ De Correspondent. (2023). Een Nederlandse scholier krijgt gemiddeld 102 cijfers per schooljaar. https://decorrespondent.nl/14932/een-nederlandse-scholier-krijgt-gemiddeld-102-cijfers-per-schooljaar/90da944e-1fec-035a-34db-514ee6e5ea63 

² NOS. (2023). Artsen willen van cum laude af: ‘Vermindert risico op burn-out’. https://nos.nl/artikel/2484920-artsenopleidingen-willen-van-cum-laude-af-vermindert-risico-op-burn-out 

³ Algemeen Dagblad. (2023). Universiteiten willen af van ‘cum laude’, experts vrezen zesjescultuur: ‘Wat is er mis met excelleren?’. https://www.ad.nl/binnenland/universiteiten-willen-af-van-cum-laude-experts-vrezen-zesjescultuur-wat-is-er-mis-met-excelleren~ab7853e0/ 

⁴ De Telegraaf. (2023). Maak een einde aan de zesjescultuur, moedig leerlingen juist aan om te excelleren. https://www.telegraaf.nl/watuzegt/1199421764/maak-een-einde-aan-de-zesjescultuur-moedig-leerlingen-juist-aan-om-te-excelleren ⁵

⁵ Nederlands Jeugdinstituut. (2024). Cijfers over prestatiedruk. https://www.nji.nl/cijfers/cijfers-over-prestatiedruk#prestatiedruk-onder-studenten