Al jarenlang krijgt de samenleving, met name de jongere generaties, te horen en te zien over de negatieve effecten van lange uren maken op onze telefoons, en dan voornamelijk op sociale media. En toch, hoeveel is er nou eigenlijk veranderd? Ik word soms gek van het idee dat we ons ervan bewust zijn dat we te veel nutteloze tijd spenderen en er desondanks schouderophalend mee doorgaan. Een aanhoudende digitale epidemie. Ja, ik weet het, door sociale media kunnen we veel makkelijker over (zeer) lange afstanden met elkaar communiceren, ideeën en verhalen delen, nieuwe personen leren kennen en onze favoriete mensen volgen. We kunnen dingen van elkaar leren, nieuwe kennis uitwisselen, elkaar stimuleren om beter te doen. Maar toch… hebben mensen soms niet het gevoel dat ze verstrikt raken in die warboel van berichten, DM’s, verhalen, foto’s, Snaps, TikToks, dat ze soms gewoon naar buiten willen gaan en even op adem willen komen?

Vanaf een jaar of 9 kwam ik al in aanraking met mobiele telefoons. Toen was ik nog nieuwsgierig en vond het avontuurlijk en cool om via Whatsapp iedereen te kunnen bereiken en op Snapchat gekke filters te zoeken. Gaandeweg zag ik dat klasgenootjes ook een mobiele telefoon kregen en daar steeds meer tijd op spendeerden. Nu ik erop terugkijk, realiseerde ik mij toen nog helemaal niet wat voor consequenties dit mee zou brengen voor relaties tussen mensen. Op de middelbare school heb ik vaker geleerd over de schaduwkanten van sociale media en hoe we moeten leren het op een juiste manier te gebruiken, maar het drong nog niet zo tot mij door tot eind vorig jaar toen ik een speech (uiteraard niet vrijwillig) besloot te houden over hoe jongeren door sociale media steeds meer het contact met de wereld verliezen. Het klinkt natuurlijk ironisch, aangezien sociale media ons juist continu met de rest van de wereld verbonden houdt. Maar waarom voelt dit dan niet zo, voor mij tenminste?

Ik hoor regelmatig dat we in deze tijd minder echt contact met elkaar hebben. Minder belletjes, minder gesprekken “in real life”,  waardoor we het gevoel voor empathie, oogcontact maken en naar elkaar luisteren steeds minder ontwikkelen en onderhouden. Dit dilemma is het meest zorgwekkend onder kinderen en jongeren die nog een hele lichamelijke en mentale ontwikkeling moeten doorstaan. Uit mijn informatieverzameling voor de speech bleek dat neuropsychiatrieprofessor Theo Compernolle er al in 2015 (!) op heeft gewezen dat kinderen door het gebruik van mobiele telefoons veel minder concentratie opbrengen die nodig is voor reflectie, innovatie en denken bij bijvoorbeeld verbale interactie, echte sociale contacten onderhouden, leren door doen, fysieke activiteiten, intensief lezen, studeren en diep nadenken¹. Het leesniveau onder Nederlandse leerlingen is sinds 2018 drastisch onder het Europese gemiddelde gedoken² (hoewel het naast alle sociale media en online games afleidingen ook voor een belangrijk deel aan het onderwijssysteem ligt, daar ben ik het niet mee oneens). Daarnaast blijkt twee jaar geleden uit een onderzoek van Kantar Public in Enkhuizen dat van de 200 deelnemende kinderen, er 40% bij waren die minder dan één uur per dag buitenspeelden door prestatiedruk en sociale media³. In 2021 gebruikte de meerderheid van 7 tot 8-jarigen en 87% van de 9 en 10-jarigen in Nederland een smartphone. De helft van de kinderen tussen de 9 en 13 jaar noemen zich al telefoonverslaafd en jongeren spenderen gemiddeld 6,5 uur per dag, naast hun school, activiteiten, eten en slapen, op hun mobiel⁴. Het lijkt alsof we vastzitten in een vicieuze cirkel waarin we aan de ene kant onszelf kennis willen bijbrengen over en ons heel erg bewust proberen te zijn van de gevaren van al het digitale gebruik, maar we daarna toch steeds weer in de verleiding komen om een halfuurtje door Instagram, Whatsapp en Snapchat te scrollen om ons niet dood te vervelen. Ik vraag mij dan af, hoe gaan ouders met al deze informatie om? Waarom zien we de meerderheid vanaf 7 jaar nog steeds met een mobiel in de hand rondlopen? Ik weet dat ouders soms ook ruimte nodig hebben om bij te komen of dat ze hun kinderen niet buiten de boot willen laten vallen, maar is het niet veel belangrijker om na te denken over de consequenties van het toereiken van een telefoon of tablet? Het is natuurlijk heel leuk met al die parcourspelletjes, filters en Whatsapp-gifs, maar is het ook echt nodig op zo’n jonge leeftijd? Als ik namelijk zie hoe kinderen steeds vaker TikToks met elkaar maken, dan is het nog maar de vraag in hoeverre ze een echte kinderlijke jeugd ervaren. Als je vanaf zo’n jonge leeftijd in een stroom van constante meldingen en korte video’s terechtkomt en dit als een soort dagelijks ritueel bij wilt houden, komt er op een gegeven moment veel druk op je schouders te staan. Je wilt zo min mogelijk missen en posts bijhouden om niet buitengesloten te worden en steeds weer validatie te ontvangen van anderen. En natuurlijk kijken kinderen ook naar hoe anderen er online uitzien, waarin ze veel 10-jarigen prépubers tegenkomen die zich tegenwoordig als tieners kleden en het kinderlijke tijdperk naar de achtergrond duwen. Ze analyseren welke trends mensen volgen, wat voor spullen ze hebben, wat ze allemaal meemaken, et cetera. Zouden we onszelf en onze jonge generaties het juist niet duidelijker moeten maken dat je eigen leven invullen om je eigen doelen en geluk te bereiken een van de belangrijkste dingen is? Dat er niks mooier is dan met elkaar zijn, samen lachen en herinneringen creëren? Laat kinderen buiten spelen, ontdekken, spelletjes doen, tekenen, lezen en bewegen om zich op intellectueel en motoriek gebied verder te ontwikkelen en hen echt plezier te laten ervaren. Even geen tablets, geen online games, geen YouTube Kids. Je kind gewoon heerlijk kind laten zijn zonder alle inmenging van duizenden video’s en berichten. Ik zou het bij mijn jonge ik ook zo hebben aangepakt. 

Ik voel me soms een beetje verloren in de wereld van nu, waarin het echte contact steeds vermindert. Ik fantaseer dan hoe het zou zijn om de tijd terug te spoelen en te ervaren hoe ze het vroeger deden, hoe mensen vroeger met elkaar omgingen en contact hielden. Het lijkt mij heerlijk om in zo’n periode te leven. Hoe leuk het soms ook is om buiten school en activiteiten contact te kunnen houden met mensen, toch is het ook fijn om te bedenken dat er een tijd is geweest waarin we niet zo’n druk voelden om steeds weer te reageren op andermans berichten en een schuldgevoel kregen als we dat niet gauw genoeg deden. Een tijd wanneer we niet scrolden door talloze levens van mensen die het zogenaamd beter hadden en we ons continu daarmee vergeleken. Hoe zouden we dat opnieuw kunnen ervaren? De thuis-of-in-de-kluis maatregel op school helpt daar een handje bij, maar ik heb niet het gevoel dat het echt tot schoolgenoten doordringt hoe geïsoleerd en geïndividualiseerd wij zijn tegenwoordig. Het is treurig om te zien dat ruim 30% van de jongeren zich eenzamer of onzekerder voelt door sociale media⁵, en toch is het verdomd moeilijk om ermee te stoppen. En dan heb ik het nog niet eens over het getwiste zelfbeeld van gebruikers, fake news, de verdraaide datingwereld door online apps (misschien dat ik daar in een volgende blog nog verder op uitbreidt), privacyschendingen, online pestgedrag en nog veel meer andere ellende die op ons pad terecht is gekomen. Vermoeiend hè, zo’n digitale epidemie. 

Ondanks dat er meer dan 4 miljoen Nederlanders willen stoppen met sociale media, blijven deze online platforms groeien. Het Nationale Sociale Media Onderzoek 2024 toont aan dat 6,3 miljoen Nederlanders zich wel bewust zijn van die verraderlijke sociale addertjes onder het gras, maar dat velen van hen gewoonweg niet kunnen stoppen uit angst om iets te missen, of omdat ze juist in een moment van onzekerheid toch weer die paar likes ontvangen voor een korte confidence boost en op die manier kunnen blijven ontspannen en corresponderen met kennissen⁶. Ik geef zelf toe: ik ben niet iemand die zich al te veel aantrekt van wat anderen van mij vinden en heb mezelf daardoor met mijn gebrek aan Instagram en TikTok nooit als een buitenbeentje gezien. Wel had ik af en toe van die momenten dat ik soms wel honderden berichten per dag ontving en dat mensen verhalen op Snapchat posten die ik moest bekijken, waarbij ik op een gegeven moment dacht: het is gewoon klaar. Het voegt bijna niks toe aan mijn gezondheid of geluk, en ik wil dit inperken. Dus Snapchat verwijderd, mobiel dagelijks op Niet-storen en Youtube maximaal 1,5 uur per dag. En wat blijkt? Mijn hoofd voelt rustiger, ik kan na een drukke dag op adem komen en gewoon even iets anders doen, zoals dansen, piano spelen, muziek luisteren, wandelen of een boek lezen. En ja, natuurlijk is niemand perfect en is het een heel gedoe om je daadwerkelijk helemaal los te wringen uit de online wereld (ik vind het ook heerlijk om af en toe een leuke serie te kijken op Netflix), maar mijn boodschap is wel: houd jezelf in de gaten. Probeer, hoe moeilijk het ook is, grenzen te stellen bij je mobiele gebruik. Schrijf op wat voor bijdrage sociale media in jouw leven heeft en wat voor effect het heeft op je geluk, op de ambities die je hebt, op de relaties die je opbouwt en op hoe je dagelijks in de weer bent. Biedt sociale media jou hier positieve of negatieve hulp bij aan, of heeft dat meerdere kanten? Journaling is trouwens ook een goede manier van het verwerken van informatie en dagelijkse ervaringen en om alles even op een rijtje te zetten. Misschien kun je op die manier een nieuwe hobby of interesse creëren en nieuwe ideeën opdoen. Probeer daarnaast ook te genieten van die kleine momenten, ga naar het strand, ga op reis, ga lekker op je balkon of in de achtertuin in de zon liggen met een boek. Offline is the new luxury, en daar maak ik graag gebruik van. 

¹ De Correspondent, ‘Er is weinig mis met sociale media. Het probleem is wat kinderen niet meer doen’, 2015. https://decorrespondent.nl/3781/er-is-weinig-mis-met-sociale-media-het-probleem-is-wat-kinderen-niet-meer-doen/2adf3170-b988-0930-12d4-ea36ff5a60a9

² NEMO Kennislink, “Lezen met een TikTok-brein”, 2024. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/lezen-met-een-tiktok-brein/ 

³ NH Nieuws, ‘Tiktok of tikkertje? Kinderen spelen minder buiten door sociale media en druk van ouders’, 2022. https://www.nhnieuws.nl/nieuws/304877/tiktok-of-tikkertje-kinderen-spelen-minder-buiten-door-social-media-en-druk-van-ouders 

⁴ KRO-NCRV, ‘Een pact om smartphones uit te stellen tot 14 jaar: ‘Hele klas een telefoon zonder internet’, 2024. https://pointer.kro-ncrv.nl/een-pact-om-smartphones-uit-te-stellen-tot-14-jaar-hele-klas-een-telefoon-zonder-internet#:~:text=In%202021%20gebruikte%20de%20meerderheid,per%20dag%20op%20hun%20telefoon. 

⁵ Een Vandaag, ‘4 op de 10 jongeren vaak eenzaam, sociale media belangrijke reden: ‘Alsof er een muur om je heen staat’, 2024. https://eenvandaag.avrotros.nl/panels/opiniepanel/alle-uitslagen/item/4-op-de-10-jongeren-vaak-eenzaam-social-media-belangrijke-reden-alsof-er-een-muur-om-je-heen-staat/#:~:text=Ook%20social%20media%20spelen%20een,hun%20eigen%20sociale%20leven%20is

⁶ De Gelderlander, ‘Meer dan vier miljoen Nederlanders willen stoppen met sociale media, maar doen dat niet’, 2024. https://www.gelderlander.nl/binnenland/meer-dan-vier-miljoen-nederlanders-willen-stoppen-met-sociale-media-maar-doen-dat-niet~a01676cd/